Gmina Krasne do Rzeszowa

“Rzeszów Miasto Przyszłości 2017 – dziedzictwo urbanistyczne w mieście przyszłości…

“Rzeszów Miasto Przyszłości 2017 – dziedzictwo urbanistyczne w mieście przyszłości na przykładzie potencjałów innowacji i rozwoju oraz innych miast” – to temat konferencji organizowanej przez Politechnikę Rzeszowską w której miałem zaszczyt brać udział oraz wygłosić referat.

Poniżej kilka tez i punktów referatu:
Tematem referatu było: MIASTO RZESZÓW JAKO PRZYKŁAD PRAKTYCZNEGO WYKORZYSTANIA MATERIALNEGO I NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO HISTORYCZNYCH UKŁADÓW URBANISTYCZNYCH. NAJWAŻNIEJSZE OSIĄGNIECIA RZESZOWA W ZAKRESIE INNOWACJI W LATACH 2003-2017

Rzeszów u progu odzyskanej niepodległości
Początki myślenia o Rzeszowie jako „stolicy innowacji” sięgają inwestycji przemy-słowych i socjalnych Centralnego Okręgu Przemysłowego z lat 1937-1939, których lokalizacja na terenie miasta stała się historyczną szansą przeobrażenia Rzeszowa z ośrodka o charakterze rolniczo-handlowym w prężnie rozwijające się centrum przemysłowe.
Po odzyskaniu niepodległości Rzeszów otrzymał funkcję stolicy powiatu rzeszowskiego na zachodnim krańcu województwa lwowskiego. Liczba mieszkańców miasta w 1921 roku wynosiła ok. 24 900 mieszkańców. Rzeszów był wówczas typowym prowincjonalnym miasteczkiem, o przeważającym krajobrazie wiejskim, o czym decydowała nie tylko bliskość wsi, z którą miasto było powiązane komunikacyjnie i przestrzennie, ale również skromna miejska zabudowa. Miasto oraz cały powiat miały charakter zdecydowanie rolniczy. Powiat, w skład którego wchodziły miasta Rzeszów, Błażowa, Głogów, Strzyżów i Tyczyn, liczył 185 000 mieszkańców, z czego jedynie 22 % zamieszkiwało w miastach. Z pracy na roli utrzymywało się 73 % ludności powiatu.
Istniejące gałęzie przemysłu, handlu oraz rzemiosła zaspokajały potrzeby jedynie lokalnej społeczności i nie przynosiły miastu wysokich zysków. W mieście panowała stagnacja gospodarcza, którą pogłębiała ograniczona ilość rynków zbytu, spora odległość od znaczących w kraju ośrodków przemysłowych, rosnąca inflacja, brak realnych środków i pomocy kredytowych, a także spowodowane przyrostem naturalnym bezrobocie i głód mieszkaniowy. Odbiciem niekorzystnej koniunktury gospodarczej był zastój ruchu budowlanego oraz olbrzymie niedoinwestowanie infrastrukturalne i przestrzenne. Uruchomione jeszcze przed wielką wojną elektrownia i gazownia zaspokajały potrzeby niewielkiej ilości mieszkańców, brakowało zaopatrzenia w sieć kanalizacyjną, a pierwszy wodociąg miejski oddano do użytku dopiero w 1935 roku. Nie funkcjonowała komunikacja miejska, a stan i oświetlenia głównych ulic był fatalny. Wybrukowany był znikomy odsetek łącznej długości dróg, które w przeważającej części wysypane były kamieniem rzecznym lub żwirem.
Inwestycje Centralnego Okręgu Przemysłowego
Decyzja Sejmu z dn. 5 lutego 1937 roku o zatwierdzeniu planu budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego na zacofanych gospodarczo południowych terenach kraju w widłach Wisły, Sanu i Dunajca stała się więc dla Rzeszowa niepowtarzalną historyczną szansą na wybudowanie swojego nowego wizerunku.
Budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego została zainicjowana przez wicepremiera i ministra skarbu Eugeniusza Kwiatkowskiego i opracowana przez braci Władysława i Pawła Kosieradzkich. To drugie po budowie portu w Gdyni wielkie przedsięwzięcie ekonomiczne II Rzeczypospolitej, powstałe w wyniku połączenia czteroletniego planu inwestycyjnego państwa oraz sześcioletniego planu wzmocnienia polskich sił zbrojnych opracowanego przez ministerstwo spraw wojskowych i sztab generalny, miało na celu przeobrażenie gospodarcze kraju poprzez rozbudowę przemysłu zbrojeniowego oraz przetwórczego. Koncepcja budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego uzależniała powodzenie inwestycji państwowej od współdziałania z przemysłem prywatnym oraz koncentracji produkcji. W 1937 roku Rzeszów znalazł się na obszarze przetwórczego rejonu sandomiersko-rzeszowskiego „C” i z uwagi na swoje dogodne położenie geograficzne był typowany na stolicę tego okręgu. W mieście powstały Fabryka Obrabiarek i Sprzętu Artyleryjskiego przy ul. Hoffmanowej, będąca filią poznańskich zakładów Hipolita Cegielskiego, Wytwórnia Silników Samolotowych nr 2 Państwowych Zakładów Lotniczych zlokalizowana na Lisiej Górze przy granicy ze wsią Zwięczyca oraz towarzyszące obydwu inwestycjom kolonie robotnicze.
Początki nowoczesnego Rzeszowa – modernizacja miasta w latach 1937-1939
Lokalizacja inwestycji przemysłowych i socjalnych na terenie Rzeszowa stała się impulsem do przyspieszonej modernizacji miasta. Przystąpiono do rozbudowy kanalizacji, wydłużono sieć wodociągową i doprowadzono ją poza śródmieście i przylegające do niego ulice na tereny inwestycji przemysłowych oraz kolonii robotniczych nowopowstałych fabryk. Miasto otrzymało nowe zaopatrzenie w energię elektryczną – doprowadzaną z Mościc – oraz gaz ziemny – dostarczany z Roztok. Usprawniono wewnętrzną oraz zewnętrzną komunikację miejską, zarówno pieszą, jak i kołową. Napływ nowej siły umysłowej i fizycznej spowodował gwałtowny wzrost liczby mieszkańców, których miasto w 2 poł. 1939 roku liczyło już ok. 42 000. Nastąpił ponowny rozwój handlu, lokalnych, pomocniczych zakładów przemysłowych, a także rzemiosła i chałupnictwa, kwitł ruch budowlany. Językiem modernizującego się miasta stała się architektura modernistyczna, która włączyła Rzeszów w nurt aktualnej wówczas w kraju i za granicą nowoczesnej myśli architektonicznej i urbanistycznej. Modernizacja miasta przyspieszyła prace nad opracowaniem pierwszego planu zagospodarowania przestrzennego miasta Rzeszowa, które powierzono architektom Kazimierzowi Dziewońskiemu oraz Władysławowi Śmigielskiemu. Plan zagospodarowania przestrzennego przewidywał wzrost liczby mieszkańców do 150 tysięcy w roku 1969 roku, zakładał zasadniczą poprawę komunikacji drogowej na kierunkach północ-południe i wschód-zachód oraz wybudowanie nowej infrastruktury edukacyjnej, sportowej i rekreacyjnej z wiodącą rolą układu zieleni w dolinie Wisłoka. W oparciu o założenia planu osiedle mieszkaniowe pracowników PZL-WSS nr 2 zlokalizowano przy ul. Dąbrowskiego – a dokładniej przy dzisiejszych ulicach Bohaterów Westerplatte, Skłodowskiej Curie i Niedzielskiego – osiedle 17 bloków mieszkalnych wraz z willą dla dyrektora i willą bliźniaczą dla wicedyrektorów. Dla zatrudnionych w fabryce Cegielskiego zaplanowano zaś, dla majstrów, przy ulicach Poznańskiej i Wielkopolskiej kompleks 124 domków bliźniaczych, 9 bloków i budynku szkoły oraz, dla robotników, dwa bloki przy ul. Hetmańskiej. Do wybuchu II wojny światowej obydwie inwestycje socjalne udało się zrealizować jedynie częściowo. Plan Dziewońskiego i Śmigielskiego to pierwszy plan zagospodarowania przestrzennego, który kompleksowo traktował wszystkie zagadnienia związane z rozwojem miasta i mimo, że nie doczekał się realizacji, stanowił punkt wyjścia dla powojennych urbanistów miejskich. Założenia generalne planu, w tym wydzielenie w przestrzeni jednostek urbanistycznych takich jak mieszkanie, praca, wypoczynek i komunikacja, były praktycznym zastosowaniem awangardowych teorii urbanistycznych opracowywanych podczas Międzynarodowych Kongresów Architektury Nowoczesnej.
Inwestycje COP-u pozostawiły więc wyraźny ślad w układzie urbanistycznym miasta, które od tamtej pory miało stać się przyjazną przestrzenią do życia na miarę ówczesnych standardów nowoczesności, zakładających harmonijne wykorzystywanie zdobyczy techniki i dóbr natury, w sposób zapewniający każdemu mieszkańcowi jego osobisty rozwój oraz zaspokojenie wszystkich potrzeb. Otworzyły one przed Rzeszowem realną perspektywę transformacji w nowoczesne centrum przemysłowo-handlowe, która dla mieszkańców oznaczała wzrost cywilizacyjny poziomu życia oraz długo oczekiwany awans społeczny. Miasto mogło tym samym zająć w końcu kluczowe miejsce na mapie gospodarczej II Rzeczypospolitej. Znaczenie COP-u dla miasta Rzeszowa miało wymiar nie tylko ekonomiczno-gospodarczy, ale również społeczno-kulturalny, polegający na przygotowaniu mieszkańców na nowoczesność i uczynienie z niej głównego elementu lokalnej tożsamości.
Rzeszów po II wojnie światowej
W 1945 roku miasto awansowało do rangi stolicy województwa rzeszowskiego pielęgnując i kontynuując zaszczepioną przez inwestycje COP-u inklinację do nowoczesności, wysokich technologii oraz zaawansowania cywilizacyjnego. Nowe zakłady produkcyjne powstałe z wykorzystaniem pozostawionego potencjału fabryk COP-u, tj. Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego Polskich Zakładów Lotniczych oraz wytwórnia sprzętu gospodarskiego ZELMER, jak również powołana najpierw Wyższa Szkoła Inżynierska, przekształcona następnie w Politechnikę Rzeszowską z Oddziałem Lotniczym, zapewniły ciągłość tradycji obecności przemysłu lotniczego w Rzeszowie, utrwalając i umacniając tym samym pozycję Rzeszowa jako liczącego się ośrodka produkcyjnego, z wiodącą rolą przemysłu lotniczego. Miasto rozwijało się również terytorialnie i przestrzennie. W 1951 roku przyłączono do Rzeszowa w całości kilka sąsiadujących wsi: Drabiniankę, Pobitno, Staromieście i Staroniwę oraz części wsi: Słociny, Zalesia i Zwięczycy, powiększając niemal pięciokrotnie obszar miasta. W tym samym czasie, w centrum miasta, powstały socrealistyczne budynki – budynek Wojewódzkiej Rady Narodowej (dzisiejszy Urząd Wojewódzki) oraz gmach PZPR (obecnie Sąd Apelacyjny), a w 1956 roku oddano do użytku interesującą, socrealistyczną kompozycję przestrzenną – osiedle Dąbrowskiego z domem kultury WSK powstałe na bazie częściowo zrealizowanego przed wojną osiedla PZL. W tym samym czasie przy ul. Dąbrowskiego wzniesiono monumentalny budynek Komendy MO, a przy ul. Hetmańskiej i Staszica osiedla bloków mieszkalnych. W dalszej kolejności powstało w tym rejonie Osiedle Piastów, zaprojektowane przez Zbigniewa Polaka. Dopełnieniem dynamicznego rozwoju tej części Rzeszowa była realizacja w latach 60. XX wieku przy ul. Dąbrowskiego wielofunkcyjnego bloku międzyosiedlowego z 11-kondygnacyjnym budynkiem wykonanym w technologii wielkopłytowej. Intensywne zagospodarowanie tego obszaru (w okresie realizacji COP-u znacznie jeszcze oddalonego od centrum miasta) doprowadziło w stosunkowo krótkim czasie do jego połączenia i zrośnięcia się z rejonem śródmieścia. Obok Wyższej Szkoły Inżynierskiej na przełomie lat 50. i 60. XX wieku rozpoczęły w Rzeszowie działalność Wyższa Szkoła Pedagogiczna oraz Studium Administracyjne UMCS-u w Lublinie – obecnie Uniwersytet Rzeszowski.
Lata 60. XX wieku to kontynuacja budowy Osiedla Piastów, ale także ekspansja zabudowy poza rejon tzw. I dzielnicy, na tereny położone na płn. i zach. od torów kolejowych. Powstało wówczas osiedle Baranówka przy granicy z Przybyszówką oraz Osiedle Tysiąclecia na terenie Ruskiej Wsi. W drugiej połowie lat 60. XX wieku przystąpiono do daleko idącej przebudowy układu komunikacyjnego miasta. Wykonano arterie komunikacyjne wsch.-zach. (al. Piłsudskiego-Krakowska) i płn.-płd. (Marszałkowska-al. Cieplińskiego) z Rondem Dmowskiego na ich skrzyżowaniu. Na początku lat 70. XX wieku na Drabiniance powstało rozległe osiedle Nowe Miasto, rozbudowywała się Baranówka, w centrum, na dawnym Psiarnisku powstało osiedle Pułaskiego, obok którego w 1973 roku urządzono park nazywany parkiem Jedności Polonii z Macierzą. W tym samym roku powstała zapora i zalew na Wisłoku. Na obszarze dawnej Staroniwy po 1975 roku rozpoczęto realizację Osiedla Kmity. Na innych obszarach włączonych do Rzeszowa powstają w latach 80. i 90. XX wieku niewielkie osiedla budownictwa jednorodzinnego: na ternie dawanej wsi Pobitno, Wilkowyi, Staromieściu oraz zdecydowanie największe osiedle tego typu – Zimowit – na Zalesiu. W roku 1977 obszar miasta znów został powiększony poprzez przyłączenie Wilkowyi, pozostałej części Zalesia, części Słociny oraz części Białej, Miłocina i Przybyszówki. W 2006 roku do miasta przyłączone zostało Załęże, a w 2010 r. Budziwój i kolejny fragment Miłocina. W 2017 roku terytorium Rzeszowa powiększyło się o sołectwo Bzianka.
Rzeszów dziś
Dziś w dalszym ciągu miasto zdecydowanie kontynuuje kierunek rozwoju obrany przed wojną podczas budowy COP-u. Od 1999 roku Rzeszów jest stolicą województwa podkarpackiego Rzeszów i tym samym największą aglomeracją południowo-wschodniej Polski liczącą obecnie 188 900 mieszkańców i zajmującą obszar 120, 4 km kw. Aglomeracja dysponuje międzynarodowym portem lotniczym. W mieście znajdują się dwie duże uczelnie państwowe oraz kilka prywatnych. Na terenie miasta działa również Specjalna Strefa Ekonomiczna Rzeszów-Dworzysko. Miasto jest pulsującym centrum myśli inżynieryjnej, techniczne i wynalazczej, a nowoczesność, innowacja i najnowsze technologie są jego rozpoznawalną marką w kraju i na świecie.
Wśród najważniejszych osiągnięć Rzeszowa, podtrzymujących tradycje nowoczesności i tym samym wpisujących się w tożsamość miasta opartą na innowacji i najnowszych technologiach, jest szereg realizacji miasta z lat 2003-2017 oraz planów inwestycyjnych

Marek Ustrobiński

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *